Biofeedback

Wstęp

BiofeedbackSłowo „biofeedback” pochodzi od połączenia dwóch słów „bio” (czyli dotyczący organizmów żywych) i „feedback” (ang. sprzężenie/informacja zwrotna). W tym przypadku oznacza ono dostarczanie człowiekowi informacji zwrotnej o zmianach jego stanu fizjologicznego.

Formalna definicja, podawana przez AAPB (Association  For Applied Psychophysiology and Biofeedback) brzmi:

Biofeedback jest procesem umożliwiającym osobie naukę jak zmienić fizjologiczne czynności aby polepszyć swoje zdrowie oraz osiągnięcia. Precyzyjne urządzenia mierzą fizjologiczne aktywności takie jak fale mózgowe, czynność serca, aktywność mięśni i temperatura skóry. Instrumenty te bezzwłocznie  zwracają  dokładną ‘informację zwrotną’ do użytkownika. Prezentacja tej informacji – często w połączeniu ze zmianami w myśleniu, emocjach i zachowaniu – wspiera pożądane zmiany fizjologiczne. Z biegiem czasu, zmiany te mogą trwać nawet bez dalszego używania urządzeń.

To tyle w temacie formalnych definicji, które jak to z definicjami bywa brzmią nieco oschle. Ponieważ temat jest naprawdę ciekawy i zasługuje na więcej uwagi i popularyzacji, poniżej postaram się przystępnie opisać najbardziej popularne, moim zdaniem, formy biofeedback-u. I co istotne, chciałbym pokazać, że nie jest to wiedza magiczna dostępna tylko „wtajemniczonemu gronu medycznemu”, że każdy z nas może wykorzystywać tego rodzaju treningi i to nie tylko w specjalistycznych gabinetach, ale także często w zaciszu swojego domu, w wolnych chwilach, jako formy relaksu, nauki radzenia sobie ze stresem, poprawienia koncentracji, eliminacji problemów ze snem.

Biofeedback – popularne pomiary

GSR (Galvanic Skin Response)

gsr_fingersPunktem wyjścia w biofeedback-u GSR jest pomiar zmian oporności między dwoma punktami na ciele (często między opuszkami palców). Wykorzystuje się zależność pomiędzy stanem emocjonalnym (stres/relaksacja) a opornością skóry, wynikającą bezpośrednio z aktywności gruczołów potowych. Każdy z nas na pewno doświadczył uczucia “spoconych dłoni” w momencie stresu. Może trochę trudniej wychwycić, że w trakcie relaksu są one bardziej suche niż zazwyczaj, ale dokładnie takie zjawisko zachodzi.

W przypadku biofeedback-u głównym zastosowaniem jest nauka efektywnej relaksacji oraz eliminacji nadmiernego stresu. Inne popularne zastosowania urządzeń opartych o GSR to m.in. wykrywacz kłamstw, E-meter (stosowany przez scjentologów).

Inną spotykaną nazwą dla tego pomiaru jest także SCL (Skin Conductance Level), czyli stopień przewodności skóry.

HRV (Heart Rate Variability)

2,5 sekundowy zapis rytmu serca, Źródło: http://www.heartmath.orgTutaj punktem wyjścia jest pomiar czasu pomiędzy kolejnymi uderzeniami serca. Średnie tętno „60 uderzeń na minutę” (ang. BPM – beats per minute) nie oznacza, że odstępy pomiędzy kolejnymi uderzeniami serca będą dokładnie jedno-sekundowe, mogą one ulegać zmianom w zakresie od 0,5 sekundy do 2 sekund.

W przypadku negatywnych emocji (lęk, irytacja, agresja) następuje zmniejszenie zmienności rytmu serca, w przypadku pozytywnych emocji zwiększenie tej zmienności. Nie jest to tak intuicyjne – w pierwszej chwili wydaje się, że powinno być odwrotnie, to znaczy, mniejsze zmiany powinny następować w stanach relaksu. Większa zmienność rytmu (HRV) oznacza, że serce jest w stanie lepiej zaadaptować się do zmieniających okoliczności. Mniejsza wartość HRV oznacza, że system nerwowy i mięsień sercowy nie są w stanie tak łatwo odpowiedzieć na zmianę.

Jak wiadomo jeden obraz jest wart tysiąca słów. Po lewej stronie wykres rytmu serca w momencie odczuwania stresu, po prawej stronie ten sam wykres w momencie relaksu. Wyraźnie widać, że w stanie relaksu cykliczna zmienność rytmu serca jest większa, jednak utrzymująca się w pewnym zakresie (60-80 bpm).

hrv_stresshrv_relax

W przypadku biofeedbacku także tutaj głównym zastosowaniem jest nauka relaksacji, optymalnego sposobu oddychania, pozwalającego na szybszą i efektywniejszą regenerację organizmu oraz poczucia większej ilości energii. Pomiary takie mają także zastosowanie ściśle medyczne, gdzie sporo z nich związanych jest z diagnostyką osób zagrożonych zawałem.

Bardzo aktywne badania w tym kierunku prowadzi Institute of HeartMath. Można znaleźć tam odpowiedzi na wiele nurtujących pytań, jak na przykład, co w praktyce wnosi umiejętność utrzymywania wysokiego współczynnika HRV. Tutaj zamieszczę tylko kilka zalet wymienionych przez studentów, którzy brali udział w szkoleniu:  „Program Radzenia sobie ze Stresem dla Studentów oparty na Relaksacji z wykorzystaniem HRV Biofeedback”:

Źródło: Radzenie sobie ze stresem, relaksacja z użyciem biofeedback-u HRV.

Źródłem danych może być pomiar EKG (poprzez elektrody umieszczone na klatce piersiowej), lub też pomiar pulsu dokonywany za pomocą optycznych sensorów pletysmografu umieszczonych na końcówce palca lub małżowinie usznej.

Dodatkowa literatura

EMG (Electromyography)

EMG, Źródło: http://www.sci-therapies.info/

W przypadku EMG mierzone jest napięcie mięśni, a pisząc bardziej precyzyjnie mierzony jest potencjał elektryczny wytwarzany przez komórki mięśniowe. Dwie elektrody umieszczane są na skórze nad mięśniem, który ma być monitorowany. W przypadku biofeedbacku takimi mięśniami najczęściej są: mięsień czołowy, mięsień żwacz oraz mięsień czworoboczny (mięsień ramion, który odczuwalnie się spina w przypadku stresu).

Jednym z zastosowań tego rodzaju biofeedbacku jest nauka relaksacji poprzez rozluźnianie określonych grup mięśni. Po pewnych czasie takich ćwiczeń można nauczyć się rozpoznawać w życiu codziennym, kiedy zaczynamy nieświadomie (zazwyczaj w odpowiedzi na stres) spinać określone mięśnie. Następnie korzystając z technik wyuczonych w trakcie treningu, można świadomie rozluźnić napięcie mięśni, lub już w momencie jego powstawania zacząć je niwelować. Biofeedback EMG często stosuje się w przypadkach: bólu głowy (pochodzącego od pospinanych mięśni), niepokojów oraz bezsenności.

Biofeedback EMG ma także zastosowania medyczne, jak na przykład leczenie tików nerwowych, rehabilitacje mięśni osłabionych, sparaliżowanych po wylewie/wypadku. Pacjentom z paraliżem kończyn, będącym na przykład wynikiem wylewu, pomaga przekonać się, że ich mięśnie mimo, że nie jest to widoczne, są wciąż w jakiś sposób aktywne. Sygnał EMG jasno dowodzi tego, dodatkowo pozwala on na śledzenie postępów w trakcie rehabilitacji i to także w tym okresie, gdy aktywność mięśni nie jest jeszcze zauważalna jako fizyczny ruch.

EEG (Electroencephalography)

EEG by EmotivEEG Biofeedback (znany także pod nazwą neurofeedback), jest zdecydowanie najciekawszą i jednocześnie najbardziej złożoną formą biofeedback-u. W tym przypadku podstawą jest pomiar dominujących częstotliwości fal mózgowych. W przypadku tradycyjnego EEG pomiar zazwyczaj dokonywany jest przy pomocy 19  elektrod mocowanych na głowie według systemu nazywanego 10-20. W przypadku biofeedbacku EEG zazwyczaj stosuje się uproszczone urządzenia EEG z zaledwie kilkoma elektrodami, często jest to jedynie 3 do 5 elektrod.

Częstotliwości z którymi pracuje mózg zostały podzielone na kilka podstawowych grup o nazwach liter greckich:

W przypadku treningów biofeedbacku EEG można wyróżnić dwa najbardziej popularne rodzaje:

  • alfa/theta – częstotliwości te najczęściej łączone są z relaksacją, medytacją a także z kreatywnością. Popularnym zastosowaniami tego treningu są: redukcja napięć, stresów, lęków ale także efektywniejsza relaksacja, medytacja czy też zwiększona kreatywność. Treningi te używane są także jako pomocnicza terapia w przypadku uzależnień, jak na przykład alkoholizm, czy też zespół stresu pourazowego (ang. PTSD – post traumatic stress disorder),
  • beta/SMR – pierwszymi zastosowaniami, w których trening ten okazał się bardzo skuteczny była pomoc chorym na epilepsję. Już w trakcie pierwszych zastosowań w latach ’70 udawało się uzyskać zmniejszenie ilości napadów padaczki rzędu 60%. Obecnie treningi takie stosuje się także w przypadkach: ADD/ADHD, bólach głowy, problemach ze spaniem, pamięcią oraz w przypadkach depresji.

Dodatkowa literatura

Inne

Istnieje jeszcze sporo innych rodzajów biofeedback-ów, jak choćby: oddechowy, temperaturowy oraz inne. Nie będę ich jednak opisywał w ramach niniejszego postu, ponieważ postanowiłem skupić się tylko na najbardziej popularnych formach biofeedbacku i to takich, do których urządzenia są łatwo dostępne.

Podsumowanie

Dzięki biofeedback-owi można nauczyć się w stosunkowo krótkim czasie kontroli nad czynnościami fizjologicznymi, które wydawały się poza kontrolą świadomego umysłu, jak na przykład: napięcie określonych mięśni, tętno, częstotliwość fal mózgowych, temperatura określonych partii ciała, potliwość.

Pytanie, które zawsze się nasuwa brzmi: co w praktyce dają mi tego typu umiejętności? Jednym z obszarów, w których treningi tego typu pomagają jest nauka efektywnej redukcji stresu. Długotrwały stres, jak ogólnie wiadomo, przyczynia się do powstawania wielu schorzeń, jak choćby: chroniczne bóle głowy, osłabienie systemu immunologicznego, choroby serca, depresja. Tak więc radzenie sobie ze stresem jest cenną umiejętnością, zwłaszcza w dzisiejszych czasach, gdy życie jest coraz „szybsze” a my musimy przystosowywać się do coraz większej zmienności otaczających nas warunków.

Ale czy nauka efektywnego radzenia sobie ze stresem to wszystko co ofiarowuje nam biofeedback? Jak już wcześniej wzmiankowałem nie jest to jedyna dziedzina, w której biofeedback może nam pomóc. Są to także wszelkiego rodzaju schorzenia wynikające z nie w pełni optymalnie działającego umysłu, takie jak: kłopoty z koncentracją, snem, pamięcią – może w ramach podsumowania fragment z książki “A Symphony in the brain”:

„Model tworzony przez Sue and Siegfried Othmer zakłada, że biofeedback EEG może pomóc przy tak wielu problemach, ponieważ tak naprawdę jest tylko jeden problem: deregulacja mózgu. Jako, że to mózg jest centrum wszelkich komend i to on zarządza wszystkim, to zgodnie z ich teorią, gdy połączenia pomiędzy neuronami zostaną wzmocnione i mózg pracuje ze stosowną, ustabilizowaną szybkością, potrafi on oprzeć się niezliczonej ilości problemów znacząco lepiej niż przed treningiem.

(…)

Patrząc przez pryzmat neuroterapii, ludzkość nie cierpi z powodu epidemii depresji, chronicznego bólu, zaburzeń układu odpornościowego, uzależnień, niepokoju, czy też innej pozycji z długiej listy różnych dolegliwości. Zamiast tego, mamy do czynienia z epidemią nad-aktywnych lub też przemęczonych systemów nerwowych – spowodowanych może przez fakt narodzin, przez okres dzieciństwa oraz z pewnością przez kulturę, która promuje przepracowywanie się i która stworzyła najbardziej stresujące miejsca na ziemi: nowoczesne miasta.”

Na zakończenie warto także dodać, że wszystkie te korzyści spowodowały, że MEN w ramach programu EFS zdecydował się na zakup kilkuset stanowisk służących do biofeedbacku EEG. Dzięki temu znalezienie obecnie miejsca, gdzie można się na taki trening zapisać stało się relatywnie prostym zadaniem.

Czy jednak użycie tych technik ogranicza się tylko do medycznych zastosowań przez wykwalifikowany personel? Na szczęście nie – na rynku znajduje się całkiem sporo urządzeń przeznaczonych do użytku domowego, pomagając w nauce efektywnej relaksacji, osiągania głębszych stanów medytacyjnych, poprawie koncentracji, eliminacji problemów ze snem, itp. Zazwyczaj bazują one na GSR (czasem w połączeniu z HRV), oraz EEG. Dzięki rosnącemu zainteresowaniu tematem urządzenia te stają się coraz tańsze, a przez to bardziej dostępne. Są też one coraz łatwiejsze w obsłudze i nie wymagają znajomości całej teorii stojącej za ich użyciem – ot, wystarczy podłączyć dwa sensory (na przykład do opuszków dłoni) i dać poprowadzić się grze, dźwiękom,…

O jednym z takich urządzeń, wraz z bardzo ciekawym oprogramowaniem z którym jest dostarczane już wkrótce. Będzie mniej teoretycznie, a bardziej praktycznie… 🙂

Electromyography

Posted on December 22, 2009 at 17:12 by Mikołaj · Permalink
In: Biofeedback · Tagged with: , , ,

9 Responses

Subscribe to comments via RSS

  1. […] przygodę z biofeedback’iem czas rozpocząć, rodzaje biofeedbacku na których ono bazuje to jest HRV i GSR opisane zostały w artykule: […]

  2. […] o małej aplikacji firmy Wild Divine, to jest o programie „The Grapher” oraz o biofeedbacku HRV od bardziej technicznej strony. Samo urządzenie do biofeedbacku, które jest wymagane przez […]

  3. Written by Bartosz Podraza
    on 2010/06/07 at 12:04
    Permalink

    Bardzo interesujący i wyczerpujący artykuł 🙂 Czekam na kolejne!

    Pozdrawiam,
    Bartek

  4. […] się z prośbą o głębszy, wolniejszy rytm oddechowy. Gdy spojrzymy na zmienność rytmu serca (HRV), niezależnie czy to wykorzystując produkty firmy Wild Divine, czy też HeartMath, to szybko […]

  5. Written by MindPlace Blog » Rok 2010 – podsumowanie
    on 2011/01/03 at 01:06
    Permalink

    […] produktów, firma wybrała to drugie, mimo że ewidentnie produkty te są oparte o biofeedback HRV i […]

  6. […] do naszej oferty dodaliśmy urządzenia firmy HeartMath oparte o biofeedback HRV. Czas na opis jednego z produktów firmy HeartMath –  małego, przenośnego urządzenia do […]

  7. […] PSR, firmy HeartMath, które opisywaliśmy ostatnio. StressEraser mierzy zmienność rytmu serca (HRV). Sposób w jaki zmienia się rytm naszego serca jest bezpośrednio skorelowany z naszym stanem […]

  8. […] postaramy się te różnice przybliżyć. Dla przypomnienia, oba te urządzenia oparte są o biofeedback HRV, czyli biofeedback oparty o pomiar zmienności rytmu serca (ang. Heart Rate Variability). Tych […]

  9. […] jest Thoughtstream? Thoughtstream jest urządzeniem do biofeedbacku GSR, czyli mówiąc prostym językiem, mierzy ono zmiany oporności między dwoma punktami na skórze. […]

Subscribe to comments via RSS

Leave a Reply